آیا میخواهید در بورس سرمایهگذاری کنید اما وقت و انرژی کافی برای تحلیلهای پیچیده ندارید؟ صندوق سرمایهگذاری، راهحلی ساده و هوشمندانه برای شماست. صندوقهای سرمایهگذاری به عنوان روشی غیرمستقیم در بازار سرمایه، نقش واسطه مالی را ایفا میکنند. این ابزارهای معاملاتی که برای اولین بار در اواخر روز های کاری بورس ایران در سال 1384 به مردم معرفی شدند، با جمعآوری سرمایههای خرد از سرمایهگذاران مختلف، این وجوه را توسط تیمی از تحلیلگران و معاملهگران حرفهای و تحت نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار، در حوزههای گوناگون سرمایهگذاری میکنند.
در این مقاله، ابتدا به معرفی و مرور تاریخچه صندوقهای سرمایهگذاری پرداخته، سپس و انواع آنها را بر اساس نحوه معامله و ترکیب داراییها معرفی نموده، مزایا و معایب سرمایهگذاری در آنها را بررسی میکنیم و در نهایت راهنمای انتخاب و خرید این ابزار مالی را ارائه خواهیم داد.
بخش اول: تاریخچه صندوقهای سرمایهگذاری در ایران
فرض کنید گروهی از افراد که هر یک سرمایه محدودی در اختیار دارند، تصمیم میگیرند پول خود را تجمیع کنند. این سرمایه جمعشده به تیمی حرفهای و باتجربه سپرده میشود تا در بازار بورس به کار گرفته شود. تیم تحلیلگر این مجموعه، با بهرهگیری از دانش و تجربه خود، بهترین سهام یا اوراق بهادار را انتخاب و داراییها را در آنها سرمایهگذاری میکند.
به این ترتیب، افرادی که دانش تخصصی یا زمان کافی برای تحلیل بازار ندارند، میتوانند با هر میزان سرمایه اندک، از طریق این صندوقها وارد بازار بورس شده و از فرصتهای سرمایهگذاری موجود بهرهمند شوند. در حقیقت، صندوقهای سرمایهگذاری روشی آسان برای سرمایهگذاری حرفهای فراهم میآورند، بدون آنکه شخص نیاز باشد زمان و انرژی زیادی صرف تحلیل و انتخاب نماید.
لازم به ذکر است که این صندوقها، بسته به شیوه معامله یا نوع دارایی موجود در سبد خود، به گونههای مختلفی تقسیم میشوند. پس از مرور کوتاهی بر تاریخچه پیدایش صندوقهای سرمایهگذاری، به بررسی این دستهبندیها خواهیم پرداخت.
آغاز راه در سال ۱۳۸۶
تاریخچه صندوقهای سرمایهگذاری در ایران به سال ۱۳۸۶ برمیگردد. درآخرین روزهای سال 1386 برای اولی با 7 صندوق سرمایهگذاری به نامهای «پویا»، «حافظ»، «کارگزاری بانک صادرات»، «سهم آشنا»، «خبرگان سهام»، «پیشتاز» و «کارگزاری بانک ملی» مقدمات راهاندازی و پذیرهنویسی خود را آغاز کردند تا در فرودین سال بعد (1387) فعالیت رسمی خود را آغاز نمایند.
فعالیت رسمی از سال 1387
این هفت صندوق از نوع «سهامی در اندازه کوچک» بودند و تعدادشان تا پایان سال ۱۳۸۷ به ۱۴ صندوق رسید. در بهمنماه همین سال، برای نخستین بار صندوق سرمایهگذاری در اندازه بزرگ با نام «یکم ایرانیان» تأسیس شد. ارزش خالص داراییهای صندوقها تا پایان سال ۸۷ با جذب ۶۹۴ سرمایهگذار حقیقی و ۵۵ سرمایهگذار حقوقی به ۵۲۹ میلیارد ریال رسید.
با وجود نوپا بودن، این صندوقها بازدهی خوبی کسب کردند. میانگین بازدهی چهار صندوقی که از ابتدای سال فعالیت داشتند، ۱۲.۵ درصد بود. این رقم در مقایسه با بازدهی منفی ۲۱ درصدی شاخص کل بورس در همان سال به علت تأثیر بحرانهای مالی جهانی، عملکردی بسیار قابل قبول محسوب میشود.
۱۳۸۸ سال رونق و رشد بعدی
سال ۱۳۸۸، ۱۸ صندوق جدید به جمع صندوقها پیوستند که دو تای آنها از نوع «درآمد ثابت» و سه تای دیگر «سهامی در اندازه بزرگ» بودند. با بازدهی ۵۷ درصدی بازار سرمایه در آن سال، صندوقها نیز میانگین بازدهی بیش از ۴۷ درصدی را ثبت کردند. مجموع ارزش خالص داراییهای ۳۳ صندوق به بیش از ۲۹۷۳ میلیارد ریال رسید.
در سال ۱۳۸۹ تعداد صندوقها به ۵۳ عدد افزایش یافت و اولین صندوق شاخصی با نام «شاخصی کارآفرین» تأسیس شد. سال ۱۳۹۰ به عنوان سال بلوغ صندوقها شناخته میشود؛ در این سال دو نوع جدید صندوق با پیشبینی سود و صندوق نیکوکاری معرفی شدند و ۲۶ صندوق دیگر اضافه گردید.
نقطه عطف سال ۱۳۹۲: ظهور صندوقهای قابل معامله (ETF)
سال ۱۳۹۲ پربارترین سال اقتصادی در یک دهه اخیر بود. مهمترین رویداد، آغاز به کار صندوقهای قابل معامله در بورس (ETF) بود که با استقبال زیادی مواجه شد. پنج صندوق ETF موفق شدند تا پایان سال ۲ هزار میلیارد تومان سرمایه جذب کنند. مجموع صندوقهای فعال در پایان این سال به ۱۱۹ صندوق و ارزش دارایی آنها به ۴۰ هزار میلیارد ریال رسید. سهم سرمایهگذاران حقیقی نیز به ۷۰ درصد افزایش یافت.
سالهای بعد: تنوع بیشتر و رشد چشمگیر
در سال ۱۳۹۳ اولین صندوق بازارگردانی با نام «نوین پیشرو» تأسیس شد. سال ۱۳۹۵ دو اتفاق مهم رقم خورد: اولین صندوق جسورانه (سرمایهگذاری خطرپذیر) و اولین صندوق مبتنی بر طلا راهاندازی شدند. در این سال مجموع ارزش دارایی صندوقها به بیش از ۱۳۰ هزار میلیارد تومان رسید که ۱۲۸ هزار میلیارد تومان آن متعلق به صندوقهای درآمد ثابت بود.
در پایان سال ۱۳۹۸، تعداد صندوقهای فعال به ۲۰۲ صندوق و خالص ارزش دارایی آنها به بیش از ۱۹۹ هزار میلیارد تومان افزایش یافت. میانگین بازدهی همه صندوقها در این سال حدود ۱۱۴ درصد بود و صندوقهای سهامی با بازدهی ۱۶۱.۵ درصد بهترین عملکرد را از آن خود کردند.
اما این داستان ادامه دارد ...
بخش دوم: صندوق سرمایهگذاری چیست و چه انواعی دارد؟
تعریف
صندوق سرمایهگذاری، نهادی مالی است که وجوه سرمایهگذاران خرد و کلان را تجمیع کرده و در اوراق بهادار مختلف (سهام، اوراق درآمد ثابت، طلا، کالا و ...) با مدیریت یک تیم حرفهای سرمایهگذاری میکند. هر سرمایهگذار به نسبت سرمایه خود، واحدهایی از صندوق را مالک میشود. به زبان ساده، شما به جای خرید مستقیم سهام چند شرکت یا سایر دارایی ها، پول خود را به صندوقی میسپارید که سبدی متنوع را مدیریت میکند.
انواع صندوقها بر اساس نحوه معامله
صندوقهای قابل معامله در بورس (ETF): این دسته از صندوقهای سرمایهگذاری دقیقاً مشابه سهام عادی در بورس خرید و فروش میشوند و قیمت هر واحد آنها بر اساس رابطه عرضه و تقاضا در بازار تعیین میگردد. از مهمترین مزایای این صندوقها میتوان به نقدشوندگی بالای آنها اشاره کرد؛ همچنین امکان خرید و فروش این واحدها بهراحتی از طریق کارگزاریهای بورس فراهم است.
صندوقهای خارج از بورس (صدور و ابطالی): در این گروه از صندوقهای سرمایهگذاری، خرید و فروش واحدها مستقیماً از طریق پنل اختصاصی صندوق یا وبسایت آن انجام میشود و واحدهای این صندوقها در بورس قابل معامله نیستند. قیمت هر واحد بر اساس ارزش خالص دارایی (NAV) محاسبه میگردد. در مواجهه با این صندوقها، با دو اصطلاح «NAV صدور» و «NAV ابطال» روبرو میشویم. به زبان ساده، NAV صدور همان ارزشی است که سرمایهگذار هنگام خرید واحدهای صندوق پرداخت میکند و NAV ابطال ارزشی است که به ازای فروش (ابطال) هر واحد صندوق دریافت مینماید.
انواع صندوقها بر اساس ترکیب دارایی
۱. صندوقهای سهامی
حداقل ۷۰ درصد دارایی خود را در سهام شرکتهای مختلف سرمایهگذاری میکنند. ریسک بالایی دارند و برای سرمایهگذاران بلندمدت با تحمل ریسک بالا مناسب هستند. زیرمجموعههای آن شامل:
صندوقهای بخشی: در یک صنعت خاص (مانند پتروشیمی، فلزات، فناوری) سرمایهگذاری میکنند.
صندوقهای شاخصی: پرتفوی خود را مشابه یک شاخص (مانند شاخص کل) تشکیل میدهند.
صندوقهای اهرمی: با استفاده از اهرم مالی به دنبال بازدهی مضاعف هستند.
۲. صندوقهای با درآمد ثابت
۷۰ تا ۹۰ درصد دارایی خود را در اوراق با درآمد ثابت (مشارکت، اجاره، خزانه) و سپردههای بانکی سرمایهگذاری میکنند. ریسک بسیار پایینی دارند و به دو دسته تقسیم میشوند:
با تقسیم سود ماهانه: سود هر ماه بین سرمایهگذاران توزیع میشود.
بدون تقسیم سود ماهانه: سود به ارزش دارایی صندوق اضافه میشود.
۳. صندوقهای مختلط
حداقل ۴۰ و حداکثر ۶۰ درصد دارایی در سهام و مابقی در اوراق با درآمد ثابت سرمایهگذاری میشود. ریسک متوسط دارند و برای سرمایهگذاران با رویکرد متعادل مناسباند. صندوق تضمین اصل سرمایه نوعی از صندوق مختلط است که اصل سرمایه را (اغلب توسط یک نهاد ضامن) تضمین میکند.
۴. صندوقهای کالایی
دارایی خود را در کالای فیزیکی یا اوراق مبتنی بر آن سرمایهگذاری میکنند. معروفترین نوع آن صندوق طلا است که بازدهی مشابه سکه طلا دارد.
۵. سایر صندوقها
صندوق جسورانه: سرمایهگذاری در استارتآپها و شرکتهای نوپا.
صندوق نیکوکاری: عواید آن صرف امور خیریه میشود.
صندوق املاک و مستغلات: سرمایهگذاری در خرید و اجاره املاک.
صندوق زمین و ساختمان: ساخت و فروش پروژههای ساختمانی.
صندوق خصوصی (PE): تملک سهام شرکتهای خصوصی و واگذاری پس از مدتی.
صندوق در صندوق: سرمایهگذاری در ترکیبی از سایر صندوقها.
صندوق بازارگردانی: ایجاد تعادل و جلوگیری از صفهای خرید و فروش سهام.
بخش سوم: مزایا و معایب سرمایهگذاری در صندوقها
مزایا
مدیریت حرفهای: بهرهمندی از تیم تحلیلگران و معاملهگران مجرب.
صرفهجویی در زمان: بدون نیاز به تحلیل روزانه بازار.
تنوعبخشی: با مبلغ کم، سبدی از چندین دارایی داشته باشید.
نقدشوندگی بالا: امکان فروش واحدهای صندوق در اکثر روزهای کاری.
سرمایهگذاری با پول کم: از مبالغی حدود ۱۰۰ هزار تومان امکانپذیر است.
شفافیت: ارزش خالص دارایی (NAV) روزانه منتشر میشود.
صرفهجویی در مقیاس: هزینههای تحلیل و معاملات بین همه سرمایهگذاران تقسیم میشود.
معایب
کارمزد مدیریت: معمولاً بین ۱ تا ۲ درصد سالانه از دارایی صندوق کسر میشود.
نوسان قیمت در صندوقهای سهامی و طلا: احتمال کاهش ارزش واحدها در کوتاهمدت.
نبود سود تضمینی در صندوقهای غیر درآمد ثابت.
عملکرد ضعیف برخی مدیران: انتخاب صندوق مناسب اهمیت دارد.
ریسک نقدشوندگی در شرایط بحرانی (تعلیق ابطال) – هرچند نادر.
جمعبندی
در این مقاله، با صندوقهای سرمایهگذاری آشنا شدید. این ابزارها، سرمایههای خرد افراد را جمعآوری کرده و توسط تیمی حرفهای در بازار بورس سرمایهگذاری میکنند.
تاریخچه آنها از سال ۱۳۸۶ با ۷ صندوق آغاز شد و امروز به بیش از ۲۰۰ صندوق با دارایی حدود ۲۰۰ هزار میلیارد تومانی رسیده است.
انواع صندوقها بر اساس نحوه معامله به دو دسته «قابل معامله در بورس (ETF)» و «صدور و ابطالی» تقسیم میشوند. همچنین بر اساس ترکیب دارایی شامل انواع سهامی (ریسک بالا)، درآمد ثابت (ریسک پایین)، مختلط (ریسک متوسط)، کالایی (مانند طلا) و سایر انواع تخصصی مانند جسورانه، نیکوکاری و املاک هستند.
مزایای اصلی عبارتند از: مدیریت حرفهای، تنوعبخشی، نقدشوندگی بالا، امکان شروع با سرمایه کم و صرفهجویی در زمان.
معایب نیز شامل: کارمزد مدیریت، نوسان قیمت در صندوقهای سهامی و طلا، و عدم تضمین سود (به جز درآمد ثابت) میشود.
صندوقهای سرمایهگذاری، برخلاف تصور رایج که فقط برای افراد بیتجربه یا کموقت مناسب هستند، در واقع ابزاری حرفهای و کارآمد برای طیف گستردهای از سرمایهگذاران محسوب میشوند. اگر سرمایهگذار حرفهای هستید، از صندوقها میتوانید برای تنوعبخشی به سبد خود و کاهش ریسک استفاده کنید. اگر تازهکارید، صندوقها امکان ورود امن و کمریسک به بازار را فراهم میکنند. اگر زمان کمی دارید، صندوقها مدیریت حرفهای را جایگزین تحلیل روزانه میکنند. و اگر سرمایه محدودی دارید، صندوقها دسترسی به سبدی متنوع را با کمترین مبلغ ممکن برای شما ممکن میسازند.
