در گذشته، مردم برای انجام معاملات خود از نظام مبادلهٔ کالا به کالا استفاده میکردند. به همین دلیل، کالا همواره به عنوان قدیمیترین ابزار تجارت مورد توجه بوده است. از سوی دیگر، صندوقهای سرمایهگذاری به عنوان ابزارهای سرمایهگذاری غیرمستقیم، نقش مهمی در افزایش امنیت پرتفوی سرمایهگذاران در برابر نوسانات شدید قیمتی ایفا میکنند. همچنین صندوقهایی که ترکیبی از کالاهای گوناگون را در سبد خود دارند، در شرایط تورمی و مواجهه با تغییرات قیمت، عملکردی متعادلتر از خود نشان میدهند. این امر به دلیل آن است که صندوقها با تشکیل ترکیب دارایی متنوع، ریسک را میان انواع مختلف داراییها پخش میکنند و در نتیجه از تمرکز ریسک در یک دارایی خاص جلوگیری میشود و ریسک صندوق کاهش میابد. در این مقاله قصد داریم تا صندوقهای چندکالایی را به عنوان یکی از انواع صندوقهای کالایی را بیشتر مورد بررسی قرار دهیم.
صندوق چند کالایی چیست؟
صندوقهای سرمایهگذاری، یکی از ابزارهای سرمایهگذاری غیرمستقیم در بازار بورس هستند که توجه بسیاری از سرمایهگذاران را به خود جلب کردهاند. همانگونه که در مقاله مربوط به صندوقهای کالایی اشاره شد، این دسته از صندوقها به دو نوع تقسیم میشوند: صندوقهای تککالایی (مانند طلا، نقره، محصولات کشاورزی و انرژی) و صندوقهای چندکالایی.
صندوقهای چندکالایی بیشتر سرمایهٔ خود را به داراییهایی همچون زعفران، برنج، پسته، زیره، طلا، نقره، نفت و شکر اختصاص میدهند. در واقع، این صندوقها ترکیبی از کالاهایی هستند که هر یک بهطور جداگانه در صندوقهای تککالایی سرمایهگذاری میشوند.
به طور کلی، صندوقهای کالایی به دلایلی مانند ریسک نگهداری و مسائل مرتبط با آن، مستقیماً خود کالای فیزیکی را خریداری نمیکنند. به جای خرید مستقیم کالا، این صندوقها در سپردههای کالایی گوناگون و نیز سایر ابزارهای سرمایهگذاری مانند اوراق مشتقه سرمایهگذاری مینمایند. نکته مهم در رابطه با صندوقهای چند کالایی، پخش شدن ریسک بین داراییهای مختلف و متعادل شدن تغییرات قیمتی نسبت به صندوقهای تک کالایی هست. برای شفاف شدن دلیل این موضوع یک مثال ساده میزنیم::
مثال سبد و تخممرغ:
یک صندوق تککالایی، مانند صندوق طلا را در نظر بگیرید. این صندوق بخش عمده سرمایه خود را در داراییهای مبتنی بر طلا، نظیر سپرده شمش و سکه طلا، سرمایهگذاری میکند. در زمانی که بازار طلا دچار ریزش میشود، تمام داراییهای صندوق طلا نیز با افت ارزش مواجه میشود. اما این بار صندوقی چندکالایی را در نظر بگیرید که پرتفویی از داراییهای متنوع، مانند محصولات کشاورزی و طلا، دارد. در این حالت، اگر بازار طلا ریزشی شود، ممکن است همزمان بازار محصولات کشاورزی در حال رشد یا ثبات باشد از همین جهت صندوق چندکالایی دچار زیان نمیشود، یا نسبت به صندوق تککالایی طلا، ریزش کمتری را تجربه میکند. در نتیجه، زیان بخش طلایی سبد سرمایه، توسط سود یا عملکرد مثبت سایر داراییها جبران میشود و ارزش کل صندوق به یکباره سقوط نمیکند. این مسئله دقیقاً مصداق همان قاعده «تخممرغها را در یک سبد نگذارید» است.
ترکیب دارایی صندوقهای چند کالای
ترکیب داراییهای قابل سرمایهگذاری در صندوقهای کالایی از ابزارهای مالی گوناگونی تشکیل شده است. در این میان، داراییهای اصلی صندوقهای چندکالایی را دو دسته کلی گواهیهای سپرده کالایی و اوراق مشتقه مبتنی بر کالا تشکیل میدهند.
گواهیهای سپرده کالایی
نخستین دارایی مهم در صندوقهای چندکالایی، گواهیهای سپرده کالایی هستند. این گواهیها سندی رسمی به شمار میروند که نشان میدهند دارنده آن مالک مقدار معینی از یک کالای مشخص است. آن کالا در انبارهای مجاز و تحت نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار نگهداری میشود. به طور معمول، بخش قابل توجهی از سبد دارایی صندوقهای چندکالایی را همین گواهیهای سپرده تشکیل میدهند.
اوراق مشتقه مبتنی بر کالا
دیگر گروه از داراییهای این صندوقها، اوراق مشتقهای هستند که ارزش آنها به قیمت کالاهای پایه وابسته است. صندوقهای چندکالایی به جای خرید مستقیم کالای فیزیکی، میتوانند در این نوع اوراق سرمایهگذاری کنند. مهمترین نمونههای این ابزارها عبارتند از:
قراردادهای آتی کالایی
قراردادهای اختیار معامله کالایی
قراردادهای سلف موازی استانداد
مزایای صندوقهای چندکالایی
مزایای صندوقهای چندکالایی:
دسترسی آسان به بازار کالا
سرمایهگذاران بدون نیاز به خرید فیزیکی کالا، میتوانند از نوسانات قیمت کالاهایی مانند طلا، نفت، زعفران و پسته سود ببرند.
محافظت در برابر تورم
داراییهایی مانند طلا و محصولات کشاورزی معمولاً در زمان تورم افزایش قیمت دارند؛ بنابراین این صندوقها به حفظ ارزش سرمایه در شرایط تورمی کمک میکنند.
نقدشوندگی بالا
واحدهای صندوق به راحتی در بورس معامله میشوند و وجود بازارگردان، نقدشوندگی را افزایش میدهد.
سرمایهگذاری با مبلغ کم
با حداقل مبلغ معمول ۱۰۰ هزار تومان میتوان در مجموعهای از کالاهای گرانقیمت سرمایهگذاری کرد، در حالی که خرید مستقیم آن کالاها نیاز به سرمایۀ بیشتری دارد.
کاهش هزینه و دغدغه نگهداری
هزینههای حمل، انبارداری و بیمه حذف میشود و سرمایهگذار نگرانی بابت نگهداری، سرقت یا خرابی کالای فیزیکی ندارد.
تنوع و توزیع ریسک
سرمایهگذاری همزمان در چند کالای مختلف با ماهیت گوناگون، ریسک نوسانات قیمتی را میان داراییها پخش میکند.
شفافیت و امنیت
این صندوقها تحت نظارت سازمان بورس هستند و گزارشهای دورهای آنها در سامانه کدال منتشر میشود.
معایب صندوقهای چندکالایی
حساسیت به نوسانات قیمت
ارزش واحدهای صندوق مستقیماً از تغییرات قیمت کالاهای موجود در سبد تأثیر میپذیرد.
تأثیرپذیری از متغیرهای کلان اقتصادی
عواملی مانند نرخ بهره، اخبار سیاسی، تحولات جهانی و تنشهای بینالمللی بر عملکرد این صندوقها اثر میگذارد.
ریسک عملیاتی
اختلال در سامانههای معاملاتی ممکن است باعث انجام نشدن بهموقع خرید یا فروش و در نتیجه زیان سرمایهگذار شود.
صندوقهای چندکالایی در ایران:
در حال حاضر صندوقهای چندکالایی به آن مفهومی که در انواع داراییهای کشاورزی و غیرکشاورزی سرمایهگذاری کنند، وجود ندارد؛ اما صندوقهای مبتنی بر گواهی سپرده زعفران، به دلیل اینکه اجازه سرمایهگذاری در کالاهای دیگر مانند برنج را نیز دارند، در دسته صندوقهای چندکالایی قرار میگیرند. مثال این صندوق، صندوق سحرخیز است.
صندوقهای دیگری نیز وجود دارند که مبتنی بر گواهی سپرده انرژی هستند و در انواع حاملهای انرژی مانند نفت، گاز، میعانات گازی، برق و سایر منابع انرژی سرمایهگذاری میکنند. این صندوقها نیز به دلیل تنوع در داراییهای پایه، در گروه صندوقهای چندکالایی طبقهبندی میشوند. مثال بارز این دسته، صندوق سینرژی است.
تاریخچه مختصر صندوقهای چندکالایی
ایده سرمایهگذاری جمعی با سبدی متنوع از داراییها، نخستین بار در سال ۱۸۶۸ میلادی در لندن و با راهاندازی صندوق «سرمایهگذاری خارجی و مستعمراتی» شکل گرفت. این صندوق که هنوز هم فعال است، مفهوم «پخش ریسک میان داراییهای گوناگون» را برای اولین بار در دسترس عموم مردم قرار داد.
در دهه ۱۹۷۰ میلادی، صندوقهای تخصصیتر کالایی پا به عرصه گذاشتند که به جای سهام و اوراق، در قراردادهای آتی کالاهایی مانند نفت، فلزات و محصولات کشاورزی سرمایهگذاری میکردند. تحول بعدی در سال ۱۹۹۱ با معرفی نخستین شاخص کالایی توسط گلدمن ساکس رخ داد که کالاها را به عنوان یک «رده دارایی مستقل» در کنار سهام و اوراق قرضه مطرح کرد.
در ایران، سابقه صندوقهای کالایی نسبت به جهان جوانتر است و با صندوقهای طلا آغاز شد. صندوقهای چندکالایی به معنای کامل (سرمایهگذاری همزمان در انواع کالاهای کشاورزی و غیرکشاورزی) هنوز در ایران به بلوغ نرسیدهاند، اما نمونههایی مانند صندوقهای مبتنی بر گواهی سپرده زعفران (مثل سحرخیز) و گواهی سپرده انرژی (مثل سینرژی) در دسته صندوقهای چندکالایی طبقهبندی میشوند.
جمعبندی
صندوقهای چندکالایی، سرمایهگذاری غیرمستقیم در ترکیبی از کالاهای گوناگون (مانند زعفران، برنج، طلا، نفت و پسته) هستند. این صندوقها با پخش ریسک میان داراییهای مختلف، برخلاف صندوقهای تککالایی، در زمان ریزش یک بازار خاص، عملکرد متعادلتری دارند. این همان اصل «تخممرغها را در یک سبد نگذارید» است.
این صندوقها به جای خرید فیزیکی کالا، در گواهیهای سپرده کالایی و اوراق مشتقه سرمایهگذاری میکنند. مزایای اصلی: دسترسی آسان به بازار کالا، حفظ ارزش در برابر تورم، نقدشوندگی بالا، سرمایهگذاری با مبلغ کم، حذف هزینههای نگهداری و شفافیت تحت نظارت بورس. معایب اصلی: حساسیت به نوسانات قیمت، تأثیر از متغیرهای کلان اقتصادی و ریسک عملیاتی.
در حال حاضر، در بازار سرمایه ایران صندوق چندکالایی به معنای کامل و کلاسیک آن که همزمان در طیف گستردهای از کالای کشاورزی (Agri-Commodity) و کالای غیر کشاورزی (Non-Agri Commodity) سرمایهگذاری کند وجود ندارد. با این حال، نزدیکترین نمونهها به صندوقهای چندکالایی در ایران عبارتند از:
۱. صندوقهای مبتنی بر گواهی سپرده زعفران
این صندوقها گرچه عمدتاً بر پایه زعفران فعالیت میکنند، اما به دلیل آنکه مجاز به سرمایهگذاری در سایر کالاها مانند برنج نیز هستند، در دسته صندوقهای چندکالایی طبقهبندی میشوند. نمونه بارز این دسته، صندوق «سحرخیز» است.
۲. صندوقهای مبتنی بر گواهی سپرده انرژی
این گروه از صندوقها در حاملهای مختلف انرژی نظیر نفت، گاز، میعانات گازی و برق سرمایهگذاری میکنند. تنوع در انواع انرژی باعث میشود این صندوقها نیز مشمول عنوان چندکالایی قرار گیرند. نمونه شاخص این دسته، صندوق «سینرژی» است.
